Advertisement
British Film Festival 2026Klasyka z FilmawkaPublicystyka

Klasyka z Filmawką: „Zejście” (2005) | British Film Festival 2026

Szymon Filipiak
Grafika autorstwa Szymona Filipiaka
Grafika autorstwa Szymona Filipiaka

Strach, jako jedna z pierwotnych ludzkich emocji, towarzyszy nam od zawsze – ostrzega przed niebezpieczeństwem i daje znać, kiedy należy wiać. Miejscem, w którym na własne życzenie wystawiamy się na jego działanie, jest kino. Siadamy wygodnie w ciemnej sali, pozwalamy, aby obraz wypełnił nasze pole widzenia, dźwięk odciął nas od rzeczywistości, a potem czekamy, aż coś wypełznie z mroku, aby zrobiło nam się wilgotno pod pachami. Dlaczego więc chcemy odczuwać strach, skoro w codziennym życiu staramy się unikać niepokojących sytuacji? 

Dlaczego lubimy się bać? 

Na początku 2020 roku zespół fińskich naukowców podjął próbę odpowiedzi na to pytanie. Badacze przygotowali zestawienie stu najstraszniejszych filmów grozy, a przy pomocy rezonansu magnetycznego obserwowali aktywność mózgów uczestników podczas ich oglądania. Profesor Lauri Nummenmaa zauważył, że są trzy szczególne przyczyny popularności horrorów: ludzka ciekawość, która nie znika, nawet w obliczu masakrycznych tematów; zdolność filmów do jednoczesnego wzbudzania strachu i ekscytacji; możliwość poznawania własnych reakcji na niebezpieczne wydarzenia,  z tym komfortem, że nie będziemy ponosić konsekwencji tychże sytuacji. 

Zjawisko to określono „przyjemnym strachem” – widz doświadcza emocji przypominających te, które odczuwałby przy rzeczywistym zagrożeniu, ale jednocześnie jest świadomy, że nic złego go nie spotka. Umysł nie pozostaje jednak bezbronny i bierny, nieustannie zestawia odbierane bodźce z wiedzą o znanym otoczeniu i przypomina, że rozgrywające się sekwencje na ekranie nie mogą nas skrzywdzić. Badania fińskiego zespołu wykazały także, że reakcje mózgów widzów synchronizują się podczas oglądania horrorów. Dotyczy to obszarów odpowiedzialnych za odbieranie bodźców sensorycznych, jak i struktur związanych z przetwarzaniem emocji, w tym ciała migdałowatego. Szczególnie klarowne reakcje wyłaniają się w chwilach nagłego zaskoczenia, gdy film wykorzystuje jump scare. Strach staje się wówczas haptycznym doświadczeniem – manifestuje się w gwałtownym podskoczeniu czy poceniu się ciała. Nie bez znaczenia pozostaje także sposób przedstawienia historii – im jest bardziej realistyczny obraz, tym łatwiej zaangażować emocjonalnie odbiorcę. Właśnie wówczas najlepsze warunki stwarza sala kinowa, bowiem widz zostaje niejako zamknięty w świecie przedstawionym, choć jego ciało pozostaje bezpiecznie na kinowym fotelu. 

Lauri Nummenmaa zwraca też uwagę na znaczenie więzi emocjonalnej z bohaterami. Znacznie prościej przestraszyć odbiorcę, który zdąży polubić protagonistę, poznać jego historię i przejąć się jego losem. Strach staje się silniejszy, kiedy zagrożenie dotyka kogoś, komu kibicujemy. Dlatego właśnie dobrze skonstruowany horror nie powinien rozpoczynać się od nieustannego wzbudzania strachu. W pierwszej kolejności film powinien zaoferować widzom powód, by troszczyli się o tych, którzy lada moment staną oko w oko z niebezpieczeństwem.

Shauna Macdonald (Sarah)
„Zejście” / materiały prasowe Monolith Films

Istnieje jednak coś jeszcze bardziej niepokojącego niż sam potwór, którego możemy zobaczyć. Jest nim to, czego nie znamy. Człowiek bowiem nie lubi niepewności. Umysł nieustannie próbuje porządkować rzeczywistość, uzupełnia brakujące informacje i stara się przewidywać to, co wydarzy się za chwilę. Dlatego ciemność potrafi przerażać, nawet gdy nie ma w niej niczego szczególnego. Wystarczy cień na ścianie, poruszająca się zasłona albo zwyczajna bluza pozostawiona na krześle, by wyobraźnia zaczęła podsuwać obrazy, które nie mają wiele wspólnego z rzeczywistością.

Stephen King w książce Danse Macabre słusznie zauważa, że często najbardziej przeraża nas nie to, co znajduje się za zamkniętymi drzwiami, a sama możliwość, że coś może się za nimi kryć. Przytacza przy tym sceny, w której bohater podchodzi do wrót starego domu, słysząc dochodzące zza nich budzące grozę odgłosy. Kiedy w końcu je otwiera, widzi ogromnego potwora. Choć obraz wywołuje krzyk, pojawia się jednocześnie ulga. Nieznane właśnie otrzymało konkretny kształt – potwór wciąż jest przerażający, ale przynajmniej wiadomo, z czym trzeba będzie się zmierzyć.

Właśnie na tym paradoksie opiera się znaczna część kina grozy. Poczucie strachu może być budowane powoli, pozwalając napięciu narastać wraz z kolejnymi minutami seansu, albo wywoływać je nagłym szokiem. Jumpscary działają jednak tak długo, jak długo widz nie potrafi ich przewidzieć. Kiedy podobne zabiegi pojawiają się regularnie, odbiorca dostosowuje się i jest w trybie oczekiwania na gwałtowne dźwięki czy niespodziewane ruchy. W konsekwencji strach ustępuje miejsca przyzwyczajeniu.

Noël Carroll w książce Filozofia horroru zauważa, że gatunek ten chętnie korzysta z powtarzalnych schematów. Opowieści o duchach, wampirach, wilkołakach czy demonach mają własne konwencje, a doświadczeni widzowie często potrafią przewidzieć kolejne wydarzenia. Badacz wyróżnia podstawowe etapy struktury opowiadania: wprowadzenie, odkrywanie, potwierdzenie i konfrontację. Najpierw pojawia się sugestia istnienia zagrożenia, następnie bohaterowie zaczynają odkrywać jego naturę, próbują przekonać innych o jego obecności, aż w końcu dochodzi do bezpośredniego starcia. Kłamstwem byłoby jednak powiedzieć, że kino grozy jest skazane na powtarzanie tych samych historii, ponieważ co jakiś czas pojawiają się twórcy, którzy ze zręcznością wykorzystują znane schematy, by opowiedzieć coś spektakularnego. Jednym z takich filmów jest Zejście w reżyserii Neila Marshalla, które również znalazło się na liście stu najstraszniejszych filmów, stworzonej przez fińskich badaczy.

Shauna Macdonald (Sarah) zejście
„Zejście” / materiały prasowe Monolith Films

Zejście w ciemność

Pozornie Zejście można opowiedzieć w kilku zdaniach. Jest sześć przyjaciółek. Jest jaskinia. Jest przygoda. Jest brak drogi powrotnej. Są potwory. A potem jest desperacka walka na śmierć i życie. Taki schemat sprawia, że moglibyśmy umieścić ten film na półce obok takich dzieł jak Droga bez powrotu czy Wzgórza mają oczy. Jednak Neil Marshall proponuje coś więcej niż film o potworach czających się pod powierzchnią ziemi. Opowiada on bowiem o przyjaźni, zdradzie, żałobie i stopniowym rozpadzie ludzkiej psychiki. 

Już pierwsze minuty dzieła zapowiadają, że nic nie będzie tutaj wynikiem przypadku. W scenie otwierającej Sarah, Juno i Beth płyną pontonem na rwącej rzece, a pozornie beztroska atmosfera zostaje zburzona przez kilka wymownych spojrzeń. Kamera poświęca uwagę Paulowi, mężowi Sarah, oraz Juno. Ich wzajemne zachowanie sugeruje, że może łączyć ich coś więcej niż znajomość. Beth również zdaje się dostrzegać tę relację. Chwilę później dochodzi do wypadku samochodowego, w którym giną mąż i córka Sarah. I właśnie to wydarzenie staje się fundamentem całej opowieści. Rok później przyjaciółki spotykają się ponownie, aby zabrać Sarah na wyprawę do jaskini. Kobieta próbuje powoli wrócić do normalności, choć strata wciąż dotyka jej duszę. 

Marshall nie śpieszy się z rozpoczęciem właściwej grozy, a zamiast tego pozwala odbiorcom poznać bohaterki. Sam jest studentką medycyny, Rebecca zapalonym sportowcem, Beth komiczną nauczycielką, a Holly energiczną miłośniczką wspinaczek. Juno pełni funkcję liderki wyprawy, a Sarah pozostaje najbardziej wycofana, tocząc wewnętrzną batalię z samą sobą. Za sprawą ekspozycji postaci, reżyser sprawia, że bohaterki przestają być anonimowe. Krótkie rozmowy, pozornie nieistotne gesty czy drobne przedmioty pełnią w filmie istotną rolę. Za ich sprawą widz zaczyna je rozpoznawać, rozumieć ich temperamenty, a przede wszystkim dostrzegać relacje, jakie je łączą. To właśnie te elementy sprawiają, że późniejsze wydarzenia stają się bardziej dotkliwe dla widzów.

Przeczytaj również:  Klasyka z Filmawką: „Ziemia obiecana” (1975) | WAJDA: re-wizje

Nie oznacza to jednak, że wszystkie informacje o postaciach są przekazywane bezpośrednio. Od początku reżyser pozostawia drobne wskazówki, które z perspektywy późniejszych wydarzeń zyskują znaczenie. Jedną z nich jest chociażby naszyjnik Juno z wygrawerowanymi słowami „kochaj każdy dzień”. To właśnie za sprawą tego przedmiotu Sarah odkrywa, że jej mąż miał romans z przyjaciółką. Innym przedmiotem jest zegarek Sam, wyśmiany przez jedną z koleżanek. W późniejszej części filmu, za sprawą tego urządzenia bohaterka o mały włos nie straciła życia. 

Shauna Macdonald (Sarah)
„Zejście” / materiały prasowe Monolith Films

Sobie świecisz czy mi?

Innym elementem jest sam sposób portretowania głównej protagonistki. Sarah, która zmaga się z traumą po wypadku, przyjmuje leki i doświadcza koszmarów sennych. W kilku scenach bohaterka widzi zmarłą córkę, a więc rzeczywistość zaczyna mieszać się z wyobraźnią. Wówczas widz otrzymuje powód, by zastanawiać się, czy wszystko, co zobaczyła Sarah, faktycznie istnieje. Co więcej, Marshall umiejętnie wykorzystuje to poczucie niepewności, bowiem w jednej ze scen doświadczona już grotołazka – Rebecca – opowiada o niebezpieczeństwach związanych z przebywaniem w całkowitej ciemności. Wymienia między innymi dezorientację, klaustrofobię, ataki paniki, a także halucynacje, czyli uświadamia towarzyszkom (i widzom), że nie każdy niepokojący obraz musi oznaczać obecność czegoś nadnaturalnego.

Jednym z najważniejszych komponentów filmu jest samo miejsce akcji – jaskinia. Nie stanowi ona wyłącznie tła wydarzeń, a staje się pełnoprawnym bohaterem. Jej ciasne korytarze, skalne szczeliny,  a przede wszystkim nieprzenikniona ciemność sprawiają wrażenie, jakby pochłaniała kobiety, zamykając je w swoim wnętrzu. Szczególnie interesujące zdaje się to, że widz poznaje przestrzeń dokładnie tak samo jak bohaterki – fragment po fragmencie. Latarki oświetlają zaledwie mały obszar, pozostawiając resztę kadru w objęciach mroku. Właśnie tutaj reżyser najpełniej wykorzystuje lęk przed nieznanym. Czasem wystarczy drobny ruch w oddali albo delikatny odgłos, aby widz zaczął wypatrywać zagrożenia. Nie musi go jeszcze zobaczyć, ale jest świadomy, że coś może tam być. 

W jednej z sekwencji Sarah dostrzega sylwetkę stworzenia, która niemal natychmiast znika w ciemność. Nie jest pewna, czy faktycznie coś widziała, a kiedy mówi o tym koleżankom, te nie traktują jej poważnie. W ten sposób reżyser buduje niepewność, która z każdą minutą buduje coraz bardziej niepokojącą atmosferę. 

Kiedy ciemność zaczyna oddychać

Pierwsza poważna konfrontacja następuje, gdy jedna z bohaterek łamie nogę. Kiedy pozostałe koleżanki opatrują poszkodowaną, Sarah zaczyna słyszeć niepokojące odgłosy. Oddala się od grupy w kierunku źródła dźwięku i właśnie wtedy może na dłuższą chwilę przyjrzeć się jednemu ze stworzeń. Choć pozostałe bohaterki jej nie wierzą – tłumacząc, że ciemność płata jej figle – to widz dobrze wie, że już za kilka chwil będzie świadkiem pierwszego ataku. 

Reżyser w znakomity sposób bezpośrednio konfrontuje wszystkie bohaterki ze stworzeniem. Wówczas mamy do czynienia z kamerą w kamerze – Sarah korzysta z urządzenia w trybie podczerwieni, a więc przez krótką chwilę oglądany film przypomina materiał dokumentalny. Sprawia to, że znika część filmowej umowności, a zamiast oglądać klasyczną scenę horroru, odbiorca niemal uczestniczy w wydarzeniach na ekranie. 

Kiedy istoty w końcu atakują, dotychczasowy porządek rozpada się w jednym momencie. Bohaterki rozdzielają się, próbując znaleźć schronienie. W chaosie dochodzi do tragicznego wypadku – Juno nieumyślnie rani Beth, a następnie pozostawia ją bez udzielenia pomocy. Od tej chwili zagrożenie nie pochodzi już wyłącznie od samych potworów, ale od decyzji podejmowanych przez same bohaterki. Co ciekawe, rzadko w kinie można zobaczyć scenę nieumyślnego skrzywdzenia przyjaciółki podczas walki. Zazwyczaj bohater w ostatnim momencie zatrzyma nóż, siekierę lub inne narzędzie przed głową kompana. 

To, czym film szczególnie zaskakuje, to rozpad relacji między bohaterkami. Należy pamiętać, że każdy z nas zna siebie na tyle, na ile został sprawdzony. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, jak byśmy zareagowali na wydarzenia z ekranu, gdyby miały miejsce w rzeczywistości, jednak łatwo przychodzi nam ocenianie poczynania bohaterek. W finałowej sekwencji, kiedy Sarah rani Juno (w ramach kary za romans i pozostawienie Beth na pastwę losu), widz może odczuwać do niej niechęć, bowiem stała się nośnikiem śmierci, takim samym jak człekokształtni antagoniści.

W tym kontekście zakończenie filmu wydaje się jeszcze bardziej przewrotne. Sarah udaje się wydostać z jaskini. Dociera do samochodu i pędzi wprost przed siebie, jednak w pewnej chwili zatrzymuje pojazd i odkrywa, że obok niej znajduje się duch Juno. Bohaterka krzyczy, a obraz ponownie przenosi ją do wnętrza jaskini. Okazuje się, że ucieczka była wyłącznie złudzeniem. Bohaterka wciąż znajduje się pod ziemią, a jej jednym towarzyszem pozostaje wyobrażenie zmarłej córki. 

Ten finał doskonale wpisuje się w atmosferę całego filmu. Nie przynosi ukojenia, nie daje pewności, że bohaterka przeżyła i nie pozwala odbiorcom opuścić sali kinowej z poczuciem zwycięstwa nad potworami. Warto zaznaczyć, że Zejście w amerykańskich kinach prezentowało się nieco inaczej – zrezygnowano z powrotu do jaskini, a zatem w tej wersji protagonistce udaje się uciec. Zmiana ta uwidacznia jak wielkie znaczenie dla odbiorców horroru może mieć ostatni scena. Marshall nie chciał jednak, aby jego opowieść kończyła się łatwym pocieszeniem. W jednym z wywiadów porównał ten zabieg do finału Teksańskiej masakry piłą mechaniczną, zastanawiając się, czy sama ucieczka bohaterki rzeczywiście oznacza szczęśliwe zakończenie. Wydaje się bowiem, że nie wystarczy wydostać się z ciemności, aby przestać się bać.

Shauna Macdonald (Sarah)
„Zejście” / materiały prasowe Monolith Films

Potwory, które nosimy w sobie

Kino grozy od dawna wykorzystuje potwory jako metafory ludzkich lęków. Wampiry, duchy czy demony często reprezentowały problemy, których nie potrafimy nazwać lub zaakceptować. Pod warstwą fantastycznej opowieści kryją się wówczas znacznie bardziej przyziemne historie. Obcy – ósmy pasażer Nostromo może być odczytany jako opowieść o strachu przed reprodukcją, Noc żywych trupów jako komentarz do społecznych niepokojów, a Dziecko Rosemary jako historia związana z cielesnością i psychologicznym doświadczeniem ciąży. 

Podobne możliwości interpretacyjne otwiera przed widzami Zejście. Na najbardziej trywialnym poziomie jest to opowieść o grupie przyjaciółek toczących walkę o przetrwanie z nieznanym światem. Można jednak spojrzeć na nią jak na historię kobiety próbującej zmierzyć się z własną traumą, bowiem Sarah od samego początku pozostaje postacią naznaczoną stratą. Śmierć męża i córki kompletnie zmieniła jej życie, a wyprawa do jaskini miała pomóc w złapaniu równowagi. Zamiast tego trafia ona w miejsce, które można potraktować jako metaforę jej wewnętrznego stanu.

Przeczytaj również:  „Baranek Shaun i kudłata bestia” – Klątwa kudłatołaka | Recenzja | British Film Festival 2026

Jaskinia staje się przestrzenią zamkniętą, odciętą od świata i pozbawioną światła. Postać stopniowo traci orientację, poczucie bezpieczeństwa oraz kontrolę nad własnymi emocjami. Każdy krok w głąb podziemi można interpretować jako zejście w coraz boleśniejsze obszary pamięci. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera wizja zmarłej córki – pojawia się kiedy Sarah śpi lub traci przytomność. Dziewczynka jest zatem symbolem przeszłości, której bohaterka nie potrafi pozostawić za sobą. Wspomnienie rodzinnego życia powraca, nawet kiedy próbuje skupić się na przetrwaniu. 

Interesujące jest to, że bohaterka jako pierwsza dostrzega potwory. Jej wcześniejsze doświadczenia i stan emocjonalny sprawiają, że pozostałe kobiety nie są pewne, czy może ufać własnym zmysłom. Widz również zostaje postawiony w niekomfortowej sytuacji. Czy Sarah rzeczywiście widzi coś, czego inni nie dostrzegają, czy może jej umysł próbuje nadać kształt wewnętrznemu cierpieniu? W tym kontekście potwory mogą być odczytane jako materializacje lęków bohaterki. Nie są już wyłącznie mieszkańcami jaskini, ale obrazem tego, co Sarah nosi w sobie od czasu wypadku. Szczególnie wymowna staje się wówczas ostatnia scena, w której bohaterka widzi córkę siedzącą przy urodzinowym torcie. Przez chwilę wydaje się, że Sarah odzyskała coś, co utraciła. Kamera jednak stopniowo oddala się od niej, odsłaniając prawdziwy obraz sytuacji – światło świeczek na torcie okazuje się płonącą pochodnią, a dziewczynka wytworem wyobraźni.

Neil Marshall w jednym z wywiadów zwracał uwagę na wieloznaczność samego tytułu filmu. Na najbardziej bezpośrednim poziomie „zejście” odnosi się do głównego wątku, w którym bohaterki eksplorują system jaskiń. Drugie znaczenie wiąże się z psychicznym stanem głównej bohaterki, której umysł „schodzi” w kierunku szaleństwa podczas opowieści. Trzecia warstwa, bardziej subtelna, wskazuje na ewolucyjne implikacje. Film sugeruje, że stwory zamieszkujące jaskinie mogą być potomkami ludzi, którzy nigdy nie opuścili tego środowiska. To stawia bohaterki na trajektorii powrotu do bardziej prymitywnej formy człowieczeństwa, ilustrowanej poprzez prehistoryczne malowidła w jaskiniach. W tym kontekście tytuł odzwierciedla zarówno podróż fizyczną, jak i mentalną, a także cofanie się do wczesnych etapów ludzkiej ewolucji.

To interesująca perspektywa, ponieważ jaskinia staje się wówczas miejscem spotkania dwóch światów: współczesnej cywilizacji i jej pierwotnych korzeni. Kobiety, które początkowo przybywają tam dla przygody, stopniowo tracą wszystkie elementy komfortu i bezpieczeństwa, z jakimi kojarzy się codzienne życie. Pozostaje instynkt, strach i walka o przetrwanie.

Manna Bring (Sam)Saskia Mulder (Rebecca)
„Zejście” / materiały prasowe Monolith Films

Właśnie dlatego potwory Marshalla są tak sugestywne. Nie potrzebują skomplikowanej historii ani długich wyjaśnień. Ich wygląd i zachowanie wynikają z warunków, w jakich żyją. Pozbawione wzroku, o bladej skórze i wyostrzonym słuchu przypominają istoty, które całkowicie podporządkowały się środowisku podziemnemu.

Reżyser nie tłumaczy wszystkiego wprost. Wystarczy kilka krótkich ujęć malowideł na ścianach, by zasugerować widzowi, że stworzenia mogą mieć znacznie starszą historię, niż początkowo przypuszczał. Podobnie dzieje się w przypadku relacji między Sarah i Juno. Ich konflikt nie wymaga długich rozmów ani szczegółowych wyjaśnień. Wystarczy jeden przedmiot, jedno spojrzenie i świadomość tego, co wydarzyło się w przeszłości.

Ta narracyjna oszczędność jest jedną z największych zalet filmu. Marshall nie próbuje objaśniać każdego symbolu i nie odbiera widzowi przyjemności samodzielnego odkrywania znaczeń. Pozostawia przestrzeń dla wyobraźni, pozwalając, by niektóre obrazy wybrzmiały znacznie dłużej niż wypowiadane przez bohaterów słowa.

Najciekawszy pozostaje jednak sposób, w jaki film można odczytywać poza jego dosłowną warstwą fabularną. Jaskinia staje się przestrzenią wewnętrznego cierpienia, potwory przybierają postać lęków, a ciemność symbolizuje przeszłość, od której nie sposób się uwolnić. Sarah nie walczy więc wyłącznie o życie. W pewnym sensie próbuje również uciec przed samą sobą. I być może właśnie w tym tkwi największa siła Zejścia. Widz rozpoczyna seans z przekonaniem, że będzie oglądał historię o kobietach uwięzionych pod ziemią. Z czasem odkrywa jednak, że najstraszniejsza przestrzeń nie zawsze znajduje się pod powierzchnią. Czasami jest znacznie bliżej – w ludzkiej pamięci, poczuciu winy i wspomnieniach, których nie da się wymazać. Kiedy gasną światła, a ekran wypełnia ciemność, pozostaje pytanie, przed którym film nie pozwala uciec: czy naprawdę bardziej boimy się tego, co czai się w mroku, czy tego, co możemy odnaleźć w sobie?

 

Bibliografia

  • Carroll, N., Filozofia horroru, tłum. M. Przylipiak, Gdańsk 2005.  
  • Kamińska, M., Upiór w kamerze. Zarys kulturowej historii kina grozy, Poznań 2016.
  • King, S., Danse Macabre, tłum. P. Braiter, P. Ziemkiewicz, Warszawa 2003. 
  • Nummenmaa, L., Psychology and neurobiology of horror movies, Turku 2020.
  • Wolińska, A., W oczekiwaniu na obraz. Uwagi o budowaniu napięcia w sztuce horroru, [w:]„Sztuka i Filozofia” 2006, nr 29.

korekta: Marta Tychowska


Tekst powstał w ramach patronatu medialnego nad British Film Festival.

+ pozostałe teksty

Studiuję filmoznawstwo, co oznacza, że oglądanie filmów na zaliczenie to dla mnie norma, a nie wymówka. Piszę, co wpadnie mi do głowy: artykuły, opowiadania, a czasem nawet wiersze. W wolnym czasie mówię o kulturze w podcaście ,,Szymon_Movie", gram w filmach i na scenie, a ostatnio odkryłem swoją nową pasję: jeżdżenie czołgiem. Bo kto nie chciałby czołgać się w stylu pancernym?

Nasza strona korzysta z ciasteczek, aby świadczyć usługi na najwyższym poziomie. Dalsze korzystanie ze strony oznacza, że zgadzasz się na ich użycie.