„W ludzkiej formie” – Cmentarz kinowości | Recenzja | Festiwal Filmów Azjatyckich Pięć Smaków 2026
Byliście kiedyś jedynymi ludźmi w kinie? Na sali jesteście tylko wy i ekran, za plecami snop światła, oprócz filmu słychać tylko szumienie projektora. Nawet jeśli nie po drodze wam z metafizyką, jest w tym doświadczeniu coś duchowego. Kino to przecież idealny dom dla zjaw. I nie mowa tu tylko o tych uchwyconych na celuloidzie. Rosnące na popularności podejście filmoterapeutyczne obiecuje nam egzorcyzmy prywatnych demonów w trakcie filmowego doświadczenia. Seanse klasyki, czyli starszych, lepszych filmów wywołują duchy pamięci; wspomnienia minionej wielkości. Filmowcy świetnie rozumieją paranormalny potencjał kina: Lamberto Bava i jego Demony, Tsai Ming-Lian w Goodbye, Dragon Inn, czy Hirokazu Koreeda ze swoim Po życiu. W szeregi tych egzorcystów wkracza właśnie Polen Ly z fabularnym debiutem W ludzkiej formie.
Kambodżanin prowadzi swój seans spirytystyczny raczej po cichu, z dala od głośnej fabularności czy efektywnych straszaków. W ludzkiej formie śledzi losy Soth Thidy (Savorn Serak) – ducha-opiekunki starego kina, które niedługo zostanie zburzone, żeby na jego miejscu mogło powstać nowe osiedle. A co to za opiekuńczy duch, który nie ma miejsca do opieki? Żaden. Za kilka dni więc przyjdzie jej się odrodzić. W tym czasie pałęta się ona po Kambodży, obserwuje zmieniający się kraj i jego nowych mieszkańców – to ostatnie głównie przez pryzmat relacji z młodym chłopakiem Haiem (Piseth Chhun). Wszystko to, żeby zdecydować, czy w ogóle chce wracać do żywych.
Wizja Ly czerpie z wersji buddyzmu charakterystycznej dla azji południowo-wschodniej. Thida związana jest z domkiem dla duchów, ołtarzykiem, który znaleźć można w wielu miejscach. Narracja kluczy po krótkich epizodach, rozmowach i niemal przypadkowych spotkaniach, z których klei się szerokie tematyczne serce filmu. Jednocześnie reżyser nie wierzy w jakąś magiczną niezmienność religii, widzi jej przemiany oraz rosnące związki z państwowym nacjonalizmem. Stąd jego wizja zaświatów jest niemal urzędowo-korporacyjna. Duchy czekają w kolejce do pracowników, którzy przypisują im następne życia. Składają podpisy i zostawiają odciski palców, żeby móc w ogóle uczestniczyć w cyklu odrodzenia. A wszystko to w na wpół wykończonych żelbetonowych domach.
Prędkość rozrostu infrastruktury z jej wiecznymi placami budowy to też to, co nieubłaganie zmniejsza popyt na opiekuńcze duchy. Widać to nie tylko na przykładzie samej Thidy pozbawionej pracy przez powstające blokowisko, ale też przypadkowo spotkanej duszynki, zmuszonej odrodzić się po tym, jak jej jezioro zalał beton. Pośrednio wyraża się tu zawód i niezadowolenie z kierunku, w którym idzie kraj. Szybko rosnąca klasa średnia pragnie zakopać bolesną przeszłość pod betonozą i bezpłciowym blichtrem. A wraz z postępującą urbanizacją giną również natura i pamięć.

Polen Ly roztacza wizję kraju trawionego niewypowiedzianą traumą. Starsze pokolenie (przynajmniej ci, którzy przeżyli ludobójstwo) unika rozmów o przeszłości. Młodsze zapożycza tę cichą traumę, czuje skutki reżimu czerwonych khmerów zarówno w zachowaniu dziadków i rodziców, ale też swoim otoczeniu. Jednocześnie nie posiada narzędzi by w pełni przetworzyć własne odczucia. Nieprzypadkowa jest przecież decyzja o sparowaniu pamiętającej czasy sprzed rewolucji (oraz samej wojny) Thidy z Haiem, urodzonym gdzieś pod koniec lat 90, za czasów nowej monarchii. Ważna w tej relacji jest obopólność. Zamiast sztampowego dla filmów o przyjaznych duchach układu duchowy przewodnik – zagubiony człowiek, obserwujemy dynamikę gdzie każde z tej pary potrzebuje drugiej osoby w równym stopniu. Inaczej żadne nie będzie w stanie pójść dalej.
W ludzkiej formie sięga poza stricte ludzki aspekt, żeby opowiedzieć o żałobie całego narodu. Dawna wielkość przemysłu rozrywkowego, szczególnie filmu i muzyki, powraca tu jako wizja utraconego kraju i pierwsza linia porozumienia między duchem a człowiekiem. Cytowane są kambodżańskie blockbustery z lat 70. (np An Aeuy Srei An), bohaterowie śpiewają przedrewolucyjne standardy Sinna Sisamoutha i Pen Ran. Dla Thidy ta kulturowa wielkość to wspomnienie ostatnich szczęśliwych momentów, dla Haia zjawa ojczyzny, której nigdy nie było dane mu zaznać. Ale ta artystowska potrzeba utrzymywania kulturowej przeszłości przy życiu polega w zderzeniu z rzeczywistością. Kinowe sala podupadają, muzykę śpiewa się bez podkładu – bo winyle spłonęły wraz z rewolucją czerwonych khmerów.
Powstanie filmu możliwe było dzięki Biennale College Cinema, programu dla mikrobudżetów związanym z festiwalem w Wenecji, oraz wsparciu firmy produkcyjnej Anti-Archive. Oba źródła finansowania odciskają swoje piętno na końcowym kształcie produkcji. Mentoring Biennale College Cinema pcha reżysera w mistyczne, acz w kontekście „festiwalowego” kina azji nieco zachowawcze rejony powolnej kontemplacji. Wpływ Anti-Archive jest tutaj bardziej konstruktywny. Szef wytwórni, sam zaprawiony w mikrobudżetach Davy Chou (Diamond Island, Powrót do Seulu), ewidentnie podzielił się radami ze swoim młodszym kolegą. Polen Ly obchodzi finansowe ograniczenia dzięki bardzo uważnemu oku i zastąpieniu bombastycznych efektów specjalnych prostszymi (chociaż równie efektownymi!), umownymi wizualnymi metaforami.

Jeśli wierzyć google’owi, angielski tytuł – Becoming Human – bliższy jest khmerskojęzycznemu oryginałowi. Spojrzenie z tej perspektywy otwiera jeszcze jeden trop interpretacyjny. Bo przecież stawanie się człowiekiem, wymaga pełnego zaakceptowania tego, co ludzkie. Być człowiekiem, czyli pamiętać, nie dać się łatwemu wyjściu jakim jest zapomnienie o przeszłości. W piękny, poetycki sposób mówi o tym ostatnia scena filmu. I każe też zapytać, kto tak naprawdę musi stać się człowiekiem: duch, czy społeczeństwo, które od własnych wspomnień ślepo ucieka w naprędce budowaną iluzję współczesności dobrobytu.
korekta: Daniel Łojko
Tekst powstał w ramach patronatu medialnego nad Festiwalem Filmów Azjatyckich Pięć Smaków.
Wierzy, że filmy muszą być albo długie i nudne albo absolutnie szalone i grożące przestymulowaniem. Nic pomiędzy. Pozafilmowo - absolutny świr lingwistyczny i prowokator głupich dyskusji.
Ocena
Warto zobaczyć, jeśli polubiłeś:
Goodbye dragon inn, Dlaczego Aleksandria?
