„Matka Bhumi” – wydziedziczone dzieci ziemi | Recenzja | Festiwal Filmów Azjatyckich Pięć Smaków 2026
Matkę Bhumi otwiera wielka woda. Postać w zwiewnych szatach przechadza się nad brzegiem, żeby w końcu wsypać prochy do oceanu. Tego przestworu nie doświadczymy już nigdy więcej w obrębie filmu. Najnowsze dzieło Chong Keat Auna kurczowo trzyma się lądu, bo ziemia to przecież nierzadko czyjeś całe życie.
Niewiele później więc obserwujemy, jak Hong Im (Fan Bingbing) w pocie czoła pieli ryż, przynajmniej dopóki nie zapadnie zmrok. W nocy bohaterka przejmuje rolę szamanki-uzdrowicielki, która pomaga pozbyć się złych duchów swojej ciężarnej sąsiadce. Ale nawet po tej wyczerpującej dobie nie nadchodzi odpoczynek. Wraz ze świtem Hong Im wyrusza do urzędu, gdzie znów walczy z duchami – tym razem tymi współczesności i uprzedzeń – próbując uratować swoich sąsiadów przed wywłaszczeniem.
Matka Bhumi pracuje głównie niedopowiedzeniami, wciągając widza w grę pozorów i przeczuć. Początkowy kontekst nakreślony tytułową planszą jest dość zwięzły. Akcja dzieje się w Kedahu (rodzinnym stanie reżysera), który Malezja otrzymała na sile Syjamsko-Brytyjskiego porozumienia z 1909 roku. Dom dla wielu religii i grup etnicznych stał się więc areną ciągłych napięć. Pozostałe informacje przewijają się już tylko mimochodem. A to audycja w radiu o trwających pogromach ludności chińskiej w Indonezji, a to medialne przebitki z burzliwego okresu malajskiego reformasi, a to wreszcie nieprzychylnie nastawieni miejscy urzędnicy.
Chociaż ta siatka nawiązań dla widza niezaznajomionego z Malezją może być nieczytelna, związana z nią opresyjna atmosfera jest już jak najbardziej uniwersalna. Ten sposób doświadczania filmowego świata może zresztą przybliżyć nas do bohaterów. Podobnie jak wieśniacy na Malezyjskiej farmie nie znamy żadnych wyroków historii ani kompleksowych analiz politycznego rasizmu. Więc zrozumienie tego, co dzieje się wokół nas, możemy zbudować najwyżej z nie zawsze jasnych migawek tego, co wokół nas.
Sam Kedah urasta zresztą tutaj do rangi jednego z bohaterów. Chong buduje go z uwagą i czułością, której często braknie dla ludzkich bohaterów, zepchniętych do roli statystów na polu procesów większych od nich samych. Obraz regionu maluje językowe bogactwo – Hong Im płynnie przerzuca się między Tajskim, Mandaryńskim i Malajskim – ale też koloryt współistniejących grup etnicznych. W świetlicy obok siebie wiszą podobizny Buddy, Mahometa, Jezusa i Konfucjusza (a tuż pod nimi Taoistyczne yin-yang). Hong Im podczas buddyjskiej ceremonii wypędza duchy z ciał uczennic muzułmańskiej szkoły, a duch zmarłego męża zamieszkuje (być może) ciało rolnego bawołu. Tę wielokulturowość reżyser podbija jeszcze dalej castingiem – żadne z głównych aktorów nie jest rodowitym Malajczykiem. Grająca przeciwko własnemu emploi (i odmieniona milionem protez) Fan Bingbing pochodzi przecież z Chin. Z kolei wcielający się w jej dzieci Natalie Hsu i Bai Run-yin odpowiednio z Hongkongu i Tajwanu.
Reżyser podejmuje dość odważną decyzję. Pozwala mistyczno-lirycznemu współistnieć równolegle do społecznych wątków zapożyczonych z kina zaangażowanego. Co ważne, te dwa porządki traktuje się tutaj z równą uwagą. Duchowość istnieje jako niezależna płaszczyzna, a nie tylko metafora przemijającego świata. Podobnie urzędowe batalie Hong Im nie stają się pretekstem do snucia magicznej opowieści o zemście. Jasne, korzystają one z siebie nawzajem i przeplatają się tematycznie, ale nigdy nie zostają sprowadzone do roli pretekstu.
Bumiputera (w skrócie bumi), czyli synowie ziemi. Termin ten wszedł na dobre do malajskiej polityki pod koniec lat 60. ubiegłego wieku. W teorii oznacza ludność „lokalną”. W praktyce odnosi się głównie do Malajów (bo chociaż rdzenni mieszkańcy Malezji teoretycznie wliczają się do bumi, nie korzystają z politycznych przywilejów). Ludność bumiputera może liczyć na szereg ułatwień – zwiększony dostęp do edukacji, większą reprezentację w organach państwowych, czy lepsze perspektywy zatrudnienia. „Synami Ziemi” nie mogą za to nazywać się malajscy Chińczycy i Hindusi (łącznie prawie 30% ludności kraju).
Społeczna płaszczyzna filmu zdaje się żywić napięciem związanym z tą formą rasowej dyskryminacji. Widać to nie tylko w urzędowych bataliach, ale – ponownie – w tle. Z biegiem filmu coraz większe połacie Kedahu zostają przekształcone w teren „tylko dla bumi”. Dzieci głównej bohaterki nie mogą liczyć na równe traktowanie w szkole. Sama Hong Im, niemal mimochodem, wspomina, że musiała wyprowadzić się z własnego domu, w którym mieszkają teraz etniczni Malajczycy (chociaż jej mąż był malajskim Tajem, również synem ziemi). Nawet wspomniana wcześniej decyzja o angażu zagranicznych aktorów, służy podkreśleniu centralnych pytań filmu. Kto jest rdzenny a kto nie? Kto może nazywać się dzieckiem ziemi? Jak długo trzeba mieszkać w danym miejscu, żeby zostać uznanym za swojego? I czemu ma decydować o tym urząd?
Większośc ujęć wycentrowana jest tak, żeby podkreślić wielkość terenu względem nieba. Ziemia pamięta i rozpoznaje swoich ludzi, coś, do czego nie jest zdolny rząd. Ziemia zostaje również naginana we wszystkie strony, pracuje jako wielopoziomowa metafora. Jest matka-ziemia, widoczna w wielu rytuałach związanych z ciążami, ale też ziemia jako obserwatorka przemocy wobec kobiet. Ziemia działa też jako nośnik traumy i pamięci. Dzieci Hong Im wcale nie muszą pamiętać politycznych zamieszek roku 1969, żeby czuć lęk i niepokój. Wreszcie ziemia staje się też pośredniczką między wymiarem społecznym a mistycznym – rytm dnia i nocy jest też rytmem rytuałów.
Chociaż polifonia Matki Bhumi potrafi absolutnie hipnotyzować, jest też jej największą wadą. Mimo całkiem pokaźnego, ponad dwugodzinnego metrażu, nie wszystkie wątki mają szansę wybrzmieć w pełni. Wiele urywa się gdzieś w połowie, jak sprawy urzędowe, czy pytania o duchowy status rodzinnego bawołu. Jeszcze inne pojawiają się zdecydowanie za późno. Zwiastujący zakończenie wątek sprzedaży dusz dzieci, który zajmuje może ostatnie dwadzieścia minut filmu i pojawia się prawie że znikąd. Tak jakby reżyser, zauroczony każdym swoim kolejnym pomysłem natychmiast porzucał te poprzednie.
Najnowszy film Chong Keat Auna buduje swoją siłę na powolnych ujęciach i tematycznej gęstości, która niestety zbyt często rozpływa się po rozległych terenach Kedahu. Jednak ten pozornie senny świat wciąż potrafi zatrząść widzem. Być może najciekawszy jest tutaj wniosek, że czasem trzeba uciec, nawet jeśli tymczasowo. Sprzeciw wobec narracji jakoby to trwanie było największą formą oporu.
Korekta: Daniel Łojko
Tekst powstał w ramach patronatu medialnego nad Festiwalem Filmów Azjatyckich Pięć Smaków.
Wierzy, że filmy muszą być albo długie i nudne albo absolutnie szalone i grożące przestymulowaniem. Nic pomiędzy. Pozafilmowo - absolutny świr lingwistyczny i prowokator głupich dyskusji.
Ocena
Warto zobaczyć, jeśli polubiłeś:
Bestie na Krawędzi, Historia Południowej wyspy